Liczebność w województwie
VI Światowe Liczenie Bociana Białego
W lipcu 2004 roku, we wszystkich krajach, w których występuje bocian biały, odbyło się już VI światowe liczenie tego gatunku. Liczenie takie odbywa się systematycznie, co 10 lat. Pierwsze na świecie liczenie bocianów odbyło się w roku 1876 na ziemiach polskich. Ostatnie, miało miejsce w latach 1994/1995 i wykazało w Polsce około 40 900 par bociana białego, zaś na świecie około 166 000 par. Międzynarodowe Cenzusy odbywały się odpowiednio w 1934, 1958, 1974, 1984, 1994/95 roku. Liczenia te wykazały spadek liczebności gatunku w Europie Zachodniej, czego efektem było powstanie wielu programów ochrony bociana. W Polsce gniazduje największa światowa populacja bociana białego. Bocian jest wymieniony w załączniku I Dyrektywy Ptasiej Unii Europejskiej, gdzie zgrupowane są gatunki szczególnie narażone na wyginięcie. Cykliczne badanie stanu populacji gatunku daje obraz jego kondycji oraz pozwala wysnuwać wnioski na temat jakości środowiska, a zwłaszcza terenów podmokłych, z którymi bociany są związane. Tegoroczne liczenie na terenie Polski odbywało się w dniach 10-31 lipca, chociaż w niektórych rejonach kraju trwa jeszcze gromadzenie wyników, które może być kontynuowane także w roku przyszłym. Dane dotyczące liczebności bocianów gromadzone są dwoma sposobami; przy pomocy ankiet wysyłanych do sołtysów oraz bezpośrednich kontroli gniazd. W odniesieniu do każdego gniazda zbiera się takie informacje jak: umiejscowienie gniazda, liczba młodych, adres najbliższej posesji, nazwa miejscowości, gminy, województwa oraz dane kontrolującego. Istotne jest także podanie informacji, że w danej miejscowości nie występują gniazda bocianie. W spisie na Mazowszu brały udział osoby indywidualne, instytucje naukowe, stowarzyszenia, szkoły, parki narodowe, parki krajobrazowe, itp. Obecnie są gromadzone dane z kontroli które będą odpowiednio podsumowane przez zespoły przyrodników koordynujących akcję w poszczególnych województwach. Na ich podstawie powstaną opracowania nt. liczebności bociana na terenie poszczególnych województw. Wyniki te zostaną włączone do opracowania krajowego. Koordynatorem działań w ramach Cenzusu na terenie woj. mazowieckiego jest Towarzystwo Przyrodnicze “Bocian”. Naszym partnerem w liczeniu był Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, który policzył bociany przy udziale swoich współpracowników w granicach administracyjnych dawnego woj. warszawskiego obejmujących w całości: m. St. Warszawę oraz powiaty: warszawski zachodni, piaseczyński, pruszkowski, nowodworski, otwocki (bez gminy Sobienie-Jeziory), legionowski, miasto i gminę Grodzisk Mazowiecki, miasto Milanowek (w powiecie grodziskim), gminę Brochów w powiecie sochaczewskim, miasta oraz gminy Radzymin i Wołomin (w pow. wołomińskim), miasto Sulejowek i gminę Halinów (pow. miński). W części południowej województwa mazowieckiego bociany były liczone przez członków Towarzystwa Badań i Ochrony Przyrody. W liczeniu na Mazowszu wzięła udział duża grupa członków i współpracowników TP “Bocian”, dyrekcje parków krajobrazowych (Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego, Parku Krajobrazowego Podlaski Przełom Bugu, Brudzeńskiego i Gostynińsko – Włocławskiego Parku Krajobrazowego, Mazowieckiego i Chojnowskiego Parku Krajobrazowego), osoby indywidualne, szkoły. W sumie w akcji na terenie woj. mazowieckiego (313 gmin), lubelskiego (11 gmin), warmińsko-mazurskiego (5 gmin) i podlaskiego (9 gmin) wzięło udział ponad 200 osób, które skontrolowały łącznie teren 338 gmin!
Wszystkim współpracownikom, którzy zaangażowali się w akcję liczenia bocianów serdecznie dziękujemy!
Liczebność
Rozmieszczenie par bociana białego w województwie mazowieckim
Rozmieszczenie par lęgowych bociana białego w województwie mazowieckim w roku 2004 było nierównomierne. Gradient zasiedlenia terenu w województwie rósł od południowego-zachodu w kierunku północno-wschodnim. Obszar złożony z powiatów: płońskiego, ciechanowskiego, mławskiego, przasnyskiego, ostrołęckiego, ostrowskiego, wyszkowskiego, sokołowskiego, węgrowskiego, łosickiego i siedleckiego charakteryzował się, bardzo wysoką liczebnością bociana białego i wchodził w skład głównego rejonu występowania tego gatunku w Polsce.
Istniał wyraźny związek rozmieszczenia bocianich gniazd z cechami terenu. Duże koncentracje par odnotowano w powiatach gdzie jest dobrze rozwinięta sieć rzeczna. Większość par województwa koncentrowała się w dolinach: Bugu, Narwi, Omulwi, Płodownicy, Orzyca oraz Liwca. Mniej wyraźne koncentracje występowały w dolinie Wisły, która stanowiła jakby obszar graniczny pomiędzy terenami o największych i mniejszych liczebnościach bociana nie tylko w województwie, ale także w kraju. Bociany gniazdowały także na terenie gmin miejskich, w tym na peryferiach Warszawy doliczono się 8 par. W miastach: Mińsk Mazowiecki, Ostrołęka, Ostrów Mazowiecka, Radom, Siedlce gniazdowało w 2004 roku po jednej bocianiej parze.
Gniazdowanie kolonijne
Gniazdowanie kolonijne a więc skupienia, co najmniej 5 gniazdujących par w jednej miejscowości przy odległości nieprzekraczającej 200m stwierdzono w wielu rejonach województwa. W roku 2004, w województwie mazowieckim odnotowano 152 kolonie bociana białego. Skupienia od 5 do 10 par występowały w 141 miejscach, a największe kolonie liczyły 15-17 par. Kolonie od 10 do17 zasiedlonych gniazd odnotowano w 11 gminach województwa. Najczęściej kolonie występowały w rejonach o najwyższym zagęszczeniu bociana, w północnej i północno-wschodniej części województwa. Najwięcej zajętych gniazd (17) stwierdzono w miejscowości Surowe w gminie Czarnia.
W miejscowościach Lipniki (gmina Łyse) i Stare Budy (gmina Brańszczyk) stwierdzono po 15 par bociana. W Borsukach (gmina Sarnaki) odnotowano 14 par bociana białego. Gniazdowanie kolonijne na terenie województwa ograniczało się do rejonów o najlepszych warunkach żerowiskowych. Warunki takie oferują doliny rzek: Bugu, Narwi, Omulwi, Płodownicy i Liwca, ale również wielu innych mniejszych rzek i cieków.
Liczebność
W województwie mazowieckim w 2004 roku stwierdzono lęgi 6811 par bociana białego. Po uwzględnieniu terenów słabiej zbadanych całkowitą liczbę par bociana w województwie oszacowano na 7142 pary (wobec ok. 52 500 par w Polsce).
Największą liczbę par odnotowano w północnej i północno-wschodniej części województwa, a więc w powiatach: wyszkowskim, łosickim, ciechanowskim, płońskim, sokołowskim, mławskim, przasnyskim, węgrowskim, ostrowskim, siedleckim, ostrołęckim. Łącznie na terenie wymienionych powiatów gniazdowało ponad 54,3 % mazowieckiej populacji bociana. Najmniej bocianich par odnotowano na terenie powiatów warszawskiego i pruszkowskiego.
Rekordowa pod względem liczby par przystępujących do lęgu (148 par) była znajdująca się w północnej części województwa gmina Chorzele (powiat przasnyski). W gminach: Nur (powiat ostrowski), Goworowo i Baranowo (powiat ostrołęcki) oraz Sadowne (powiat węgrowski), stwierdzono odpowiednio 67, 90, 91 i 100 par bociana białego.
Zagęszczenie
Średnie zagęszczenie bociana (StD) w 2004 roku, przeliczone na powierzchnię województwa, wynosiło 20,2 pary/100 km2. W poszczególnych powiatach wartość ta wahała się od 4,8 pary/100 km2 w powiecie pruszkowskim do 34,7 pary/100 km2 w powiecie ostrowskim. Zagęszczenia wyższe od średniego dla województwa stwierdzono w 13 powiatach. Wartości zagęszczenia wzrastały z południowego zachodu na północny wschód, podobnie do ogólnej tendencji dla całego kraju. W poszczególnych gminach średnie zagęszczenia wahały się w granicach od 1,4 pary/100 km2 w gminie Błędów (powiat grójecki) do 69 par/100 km2 w gminie Sadowne (powiat węgrowski). Wysokie zagęszczenia par lęgowych odnotowano w gminach sąsiadujących ze sobą powiatów ostrołęckiego i ostrowskiego. Osiągały one następujące wartości (w parach na 100 km2) w gminach powiatu ostrołęckiego: Goworowo (41), Baranowo (46), Czarnia (56), a w powiecie ostrowskim: Zaręby Kościelne (44), Szulborze Wielkie (47), Małkinia Górna (52) i Nur (64). Zagęszczenia zdecydowanie wyższe od średniej dla województwa i powiatu uzyskano w gminach: Chorzele (powiat przasnyski), Bierzuń (powiat żuromiński), Szreńsk (powiat mławski) i Rzewnie (powiat makowski). Wynosiły one odpowiednio: 42, 47, 50 i 60 par/100 km2.
Liczba par przypadająca na 100 km2 obszarów dostępnych (StDSt), w tym wypadku użytków rolnych na terenie województwa wynosiła 30 par. Natomiast liczba par przeliczona na 100 km2 podstawowych żerowisk (StB), a więc łąk, pastwisk i upraw pastewnych roślin motylkowych wyniosła w skali województwa 123,9 pary/100 km2.
Na terenie województwa mazowieckiego w 2004 roku można było wyróżnić trzy podstawowe miejsca umieszczenia gniazd bocianów: słupy energetyczne (60 %), drzewa (24,8 %) i budynki (12,8 %). Istniały dwa wyraźnie oddzielone obszary, w części południowo-zachodniej województwa dominowały gniazda na drzewach, natomiast w części północno-wschodniej gniazda na słupach energetycznych i budynkach. Zgodnie z obserwowaną od wielu lat tendencją, także na Mazowszu widać dynamiczny wzrost liczby gniazd na słupach energetycznych. Udział tak umieszczonych gniazd na terenie poszczególnych powiatów województwa w 2004 roku był zróżnicowany i wahał się od 31,7 % (powiat szydłowiecki), do 75,5 % (przasnyski i węgrowski) i 84,4 % w powiecie mławskim. W gminach: Sadowne (powiat węgrowski), Krzynowłoga Mała (powiat przasnyski) oraz Szreńsk (powiat mławski) odsetek gniazd posadowionych na słupach energetycznych był najwyższy i wyraźnie odbiegał od średniej dla województwa. Wynosił on odpowiednio: 84,6 %, 85,4 % oraz 91,8 %. Na uwagę zasługuje stosunkowo duży, jak na warunki polskie, udział procentowy gniazd zlokalizowanych na drzewach. Tak umieszczone gniazda, po słupach energetycznych stanowią drugą pod względem liczebności kategorię. Ich udział w poszczególnych powiatach kształtował się w granicach od 6,7 % (sokołowski) do 60,3 % (szydłowiecki). W gminach: Chlewiska i Orońsko (powiat szydłowiecki), odpowiednio 64,2 % i 64,7 % gniazd znajdowało się na drzewach.
Interesująco przedstawiał się skład gatunkowy drzew, na których gnieździły się bociany w 2004 roku. Najczęściej gniazda znajdowały się na topolach (769 gniazd), olszach (136), wierzbach (122) i lipach (105). Najmniej gniazd zbudowały bociany na takich drzewach jak: buk, czeremcha, grab i jarzębina - po 1 gnieździe.
Gniazda na budynkach występowały na terenie całego województwa. Wyraźnie widać koncentrację gniazd tak posadowionych w północnej i północno-wschodniej części województwa, w powiatach: ciechanowskim, makowskim, ostrowskim, pułtuskim i sokołowskim. Odsetek tak usytuowanych gniazd w wymienionych powiatach przekraczał 20 %. Najwięcej, bo aż 27,4 % gniazd na budynkach znajdowało się w powiecie makowskim, a w gminie Krasnosielc 57,1 % gniazd miało taką lokalizację. W gminach Mrozy (powiat miński) i Sieciechów (powiat kozienicki), odpowiednio 40,6 % i 45,4 % gniazd było usytuowanych na budynkach. Najmniej gniazd o takiej lokalizacji odnotowano w powiatach: żyrardowskim (1,4%) i sochaczewskim (1,5%).
Dość znaczna liczba gniazd bocianich, zwłaszcza w centralnej części województwa, była budowana na kominach przemysłowych i kominach budynków. Najwięcej gniazd tak usytuowanych znajdowało się w powiatach: piaseczyńskim (8,3%) oraz legionowskim (16,6%). W gminach Wieliszew (powiat legionowski) i Nieporęt odpowiednio 22,2 % i 36,3% gniazd było posadowionych na kominach. Na terenie województwa odnotowano 16 gniazd umieszczonych w nietypowych miejscach. Najwięcej, bo 6 z nich zlokalizowanych było na ambonach myśliwskich, 5 na stertach słomy, 2 na silosach do magazynowania zboża oraz 2 na brogach (konstrukcja złożona z czterech słupów i opuszczanego dachu służąca do magazynowania siana). Szczególnie interesujące było wykorzystanie jako podstawy gniazda grupy związanych ze sobą drewnianych żerdzi (gmina Dąbrówka w powiecie wołomińskim).
Efekty lęgów
W województwie mazowieckim w 2004 roku stwierdzono lęgi 6811 par bociana białego, z których 6085 wyprowadziło młode, 679 nie wyprowadziło młodych zdolnych do lotu, a dla 47 par nie udało się ustalić efektów lęgów.
Gniazda opuściło, co najmniej 16719 młodych ptaków. Tak, więc na parę przystępującą do lęgów przypadało średnio 2,51 młodego (JZa), natomiast na parę, która pomyślnie ukończyła lęg 2,79 młodego (JZm). Biorąc pod uwagę powyższe wartości był to dla bocianów pomyślny rok. Największą średnią z liczby młodych na parę z sukcesem (JZm) odnotowano w powiatach: radomskim (3,02), piaseczyńskim i grodziskim (3,08) i sokołowskim (3,1 młodego). Aż w 47 gminach województwa średnia z liczby młodych przypadająca na parę z sukcesem (JZm) była równa lub przekraczała wartość 3. Wskaźnik JZm osiągnął najwyższe wartości w gminach powiatu siedleckiego. W roku 2004 na terenie województwa mazowieckiego odnotowano 113 gniazd, w których znajdowało się po 5 młodych ptaków gotowych do opuszczenia gniazda. Jedno z gniazd w gminie Nur (powiat ostrowski) opuściło 6 młodych. W miejscowości Wólka Proszewska w gminie Mokobody (powiat siedlecki) na łączną liczbę ośmiu gniazd, w pięciu zanotowano po 5 młodych zdolnych do lotu.
W 2004 roku nie stwierdzono na obszarze województwa wpływu niekorzystnych warunków atmosferycznych (ulewne deszcze, znaczne ochłodzenia), które lokalnie mogą powodować śmierć młodych w gniazdach. Główną przyczyną strat w lęgach były bociany dorosłe (rodzice i obce ptaki). Straty notowano w sytuacjach, gdy rodzice wyrzucali z gniazda żywe pisklęta oraz gdy młode lub jaja były wyrzucane w wyniku bójek o gniazdo. Przypadki takie odnotowano łącznie na terenie województwa aż 578 razy. Straty w lęgach powstawały również w wyniku naturalnego zniszczenia lub upadku gniazda oraz z przyczyn, antropogennych, na przykład w wyniku porażenia prądem.
W obydwu tych grupach odnotowano po 11 zdarzeń. Stosunkowo niewiele strat dotyczyło śmierci młodych w wyniku zaplątania w sznurki nylonowe przyniesione do gniazda przez rodziców (N=9).