O projekcie

Działania ochronne na rzecz bociana białego zapoczątkowano w naszym kraju w roku 1995. W roku 1999 Towarzystwo Przyrodnicze “Bocian” rozpoczęło program “Ochrona bociana białego na Nizinie Mazowieckiej”.

Ochrona gniazd
  • Prace przy zagrożonych gniazdach są prowadzone przez firmy specjalistyczne oraz Rejony Energetyczne. Obejmują one następujące zadania:
    Podnoszenie na specjalne platformy metalowe, gniazd posadowionych na czynnych słupach energetycznych;
  • Cięcie pędów zasłaniających dolot do gniazd umieszczonych na drzewach;
  • Stawianie wolnostojących słupów z platformami gniazdowymi w sytuacji, gdy planowana jest rozbiórka budynku, na którym znajduje się gniazdo, gdy suche drzewo z gniazdem grozi złamaniem czy wywróceniem lub, gdy gniazdo stwarza sytuacje konfliktowe (np. znajduje się na czynnym kominie budynku mieszkalnego) i należy je przenieść itp.)
  • Montowanie platform pod gniazda, które grożą osunięciem na budynkach i drzewach.

Głównymi elementami programu są:

  • ochrona zagrożonych gniazd bocianich;
  • ochrona terenów żerowiskowych; 
  • ratowanie osobników kontuzjowanych; 
  • edukacja; 
  • gromadzenie danych naukowych

todo

Na budynakach gospodarczych sa montowane solidne podstawy. Fot. I. Kaługa
 

Ochrona terenów żerowiskowych

Aby utrzymać tereny żerowiskowe bociana, a także środowiska życia innych o wiele rzadszych gatunków roślin i zwierząt prowadzi się praktyczne działania sprzyjające utrzymaniu ekstensywnego rolnictwa. Polegają one m.in. na promocji programów rolno-środowiskowych będących instrumentem wspomagającym utrzymanie dotychczasowych metod gospodarowania. Stosowane są także zachęty finansowe dla rolników mające doprowadzić do utrzymania hodowli zwierząt oraz przywrócenia wypasu i koszenia. Na najcenniejszych terenach (obszar Parku Krajobrazowego Podlaski Przełom Bugu) organizowane są akcje usuwania sukcesji roślinnej (dotychczas odkrzaczono w ramach akcji ponad 60 ha łąk i pastwisk). Zabiegi te pozwalają zachować siedliska dla niektórych rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz wpływają na utrzymanie lokalnej populacji bociana białego na dotychczasowym poziomie. Aby w kolejnych latach niektóre najcenniejsze siedliska będące jednocześnie żerowiskami bociana białego nie uległy degradacji, zaplanowano ich wykup. Pozwoli to prowadzić racjonalną gospodarkę podporządkowaną ochronie przyrody

 


Rozłączniki

W roku 2009 Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian” wspólnie z Zakładem Energetycznym Warszawa-Teren Dystrybucja Sp. z.o.o rozpoczęło realizację kolejnego etapu projektu ochrony bociana białego. Tym razem, oprócz remontów rożnego rodzaju gniazd i wyplątywania piskląt ze sznurków są modernizowane słupy energetyczne z rozłącznikami oraz stacje transformatorowe, na których giną bociany porażone prądem. Prace są prowadzone przez energetyków i polegają na przenoszeniu niebezpiecznych urządzeń zlokalizowanych na wierzchołku słupa na jego boczną część. Wykonuje się je w taki sposób, by na górze pozostała wolna belka, na której siadające bociany i inne duże ptaki nie będą rażone prądem.
    Tuż przed przylotem bocianów z zimowisk wybrano miejsca do wymiany rozłączników i modernizacji niebezpiecznych stacji na terenie 7 rejonów energetycznych województwa. Zabiegi na obydwu rodzajach urządzeń są realizowane równocześnie i jak pokazują doświadczenia z Rejonu Energetycznego Siedlce są rozwiązaniem skutecznym. Wszystkie prace na słupach zostaną wykonane do lipca, czyli do momentu opuszczenia gniazd przez młode bociany. Właśnie w pierwszych dwu miesiącach po wylocie z gniazd (czyli w lipcu i sierpniu) istnieje największe zagrożenie porażeń prądem ptaków uczących się fruwać oraz przygotowujących się do odlotu. Do pierwszych dni lipca w województwie mazowieckim zostanie zmodernizowanych 37 niebezpiecznych miejsc. Pozwoli to na uratowanie przed śmiercią w wyniku porażenia prądem około 80 bocianów.
    Prace modernizacyjne zostały już pomyślnie zakończone w rejonach: Łuków, Ostrołęka, Przasnysz, a trwają: w Mińsku Mazowieckim, Garwolinie, Wyszkowie i Siedlcach. W tym ostatnim rejonie od 4 do 8 maja energetycy modernizują słupy w miejscowościach: Brzozów, Rzeszotków, Maciejowice i Radzików Stopki na terenie powiatu siedleckiego. Opisane działania są przedsięwzięciem pionierskim. W naszym kraju, a być może także w Europie, są prowadzone w ten sposób po raz pierwszy.
    W województwie mazowieckim rocznie ginie na urządzeniach energetycznych ponad 450 bocianów. Stanowi to kilka procent populacji wojewódzkiej tego gatunku. Działania zmierzające do wyeliminowania niebezpiecznych miejsc będą prowadzone przez Towarzystwo także w kolejnych latach. Ich skala będzie uzależniona jednak od ilości uzyskanych środków finansowych.

    Modernizacja słupów energetycznych w roku 2009 jest prowadzona dzięki dotacji Fundacji EkoFundusz oraz Hurtowni Elektrycznej „ASAJ”, która wspierając projekt zakupiła rozłączniki.

    Partnerami projektu są ponadto Tygodnik Siedlecki oraz firma „Jawor” z Krakowa, dzięki której rozpoczęto zbieranie materiału zdjęciowego do filmu o bocianie białym.
   

todo

 
Ratowanie osobników kontuzjowanych
Bocian nie jest gatunkiem zagrożonym na terenie naszego kraju. Ptak ten jest bardzo dobrze znany i darzony powszechną sympatią. Przywiązanie ludzi do bocianów gniazdujących w obejściu powoduje silne społeczne oczekiwania by każdego poszkodowanego osobnika otaczać opieką (leczyć i rehabilitować). Od roku 2001 Towarzystwo Przyrodnicze “Bocian” wspólnie z powiatowym lekarzem weterynarii prowadzi schronisko służące do czasowego przetrzymywania poszkodowanych ptaków. Do schroniska obok różnych gatunków trafiają głównie bociany białe. Kontuzje, które najczęściej odnoszą ptaki trafiające do schroniska to: porażenia prądem, złamania nóg i skrzydeł, potrącenia przez pojazdy mechaniczne itp. W ośrodku są rehabilitowane jedynie osobniki rokujące możliwie największe szanse na normalną egzystencję w naturze. Ptaki te, po przejściu kilku lub kilkunastodniowej rehabilitacji powracają na wolność. W latach 2000- 2005 do schroniska trafiło 109 bocianów białych, z czego około 50 osobników udało się uratować (powróciły na wolność). Schronisko działa w oparciu o pozwolenie wydane przez Ministerstwo Środowiska.
 

todo

Gniazda zbudowane na słupach energetycznych stanowią poważne zagrożenie dla ptaków. Fot. I. Kaługa
 

Edukacja

Bocian biały jest idealnym obiektem do prowadzenia edukacji ekologicznej. Dzięki powszechnej sympatii, jaką jest darzony, udaje się prowadzić ogólnopolski program jego ochrony, szeroki program edukacyjny itp. Dzięki temu ptakowi można w prosty sposób przybliżać problemy ochrony terenów podmokłych będących środowiskiem życia wielu rzadkich i zagrożonych gatunków, dla których bocian stał się gatunkiem tarczowym. W programie ochrony bociana białego realizowanym przez Towarzystwo równolegle prowadzi się działania edukacyjne na kilku poziomach. Edukacja polega m.in. na organizowaniu i prowadzeniu prelekcji przyrodniczych dla dzieci, młodzieży oraz dorosłych. Ważnym elementem tego zagadnienia jest organizowany od kilku lat rajd rowerowy "Szlakiem bocianich gniazd", w którym uczestniczy każdego roku kilkadziesiąt osób z kilku szkół podstawowych, gimnazjów oraz grupa osób dorosłych. W trakcie rajdu przybliża się zagadnienia związane z programem ochrony gatunku, rolą dolin rzecznych będących najcenniejszymi żerowiskami, ochroną gatunków krajobrazu rolniczego czy problematyką ratowania ptaków kontuzjowanych. W ramach programu prowadzi się także edukację dorosłych. Polega ona m.in. na organizacji szkoleń dla lekarzy weterynarii pt "Jak pomagać poszkodowanym ptakom", szkoleń dla osób biorących udział w liczeniach bocianów na powierzchniach próbnych, szkoleń dla służb energetycznych itp. Od roku 2002 Towarzystwo realizuje projekt polegający na przekazywaniu najlepszych polskich doświadczeń w ochronie bociana białego służbom energetycznym, przyrodnikom oraz dzieciom i młodzieży z Ukrainy.

 

todo

Ludzie chętnie pomagają bocianom montując drewniane podstawy na drzewach. Fot. I. Kaługa
 

Gromadzenie danych naukowych

Od początku trwania programu, obok typowych prac ochronnych oraz edukacji w terenie, gromadzono dane naukowe dotyczące bocianiej populacji zasiedlającej obszary całych powiatów. Dzięki silnej grupie wolontariuszy (około 30 osób) od roku 1999, w 11 wybranych powiatach północno-wschodniej części województwa mazowieckiego przeprowadzono kompleksową inwentaryzację gniazd. Każdego roku prowadzono liczenia w dwóch różnych powiatach tej części województwa. Liczenia prowadzili członkowie i wolontariusze Towarzystwa Przyrodniczego "Bocian". Uczestnicy prac zbierali informacje dotyczące lokalizacji gniazda, ilości młodych ptaków znajdujących się w gnieździe, przyczyn strat w lęgach, terminów przylotu i odlotu ptaków, przypadków śmierci bocianów itp. Notowano także zakres niezbędnych zabiegów pielęgnacyjnych w odniesieniu do gniazd zagrożonych. Dodatkowo gromadzono dane o występowaniu rzadkich gatunków roślin i zwierzą tj. jak np. storczyki, bocian czarny, błotniak łąkowy itp. Dane dotyczące bociana czarnego wykorzystano podczas tworzenia stref ochronnych wokół gniazd, a informacje o błotniaku łąkowym do ratowania zagrożonych lęgów tego gatunku jak również w monitoringu populacji. Uzyskane w trakcie liczeń bocianów wyniki posłużyły do przeprowadzenia szczegółowych analiz wskaźników rozrodu oraz jako punkt odniesienia do prac remontowych przy zagrożonych gniazdach. W roku 2004, Towarzystwo koordynowało akcję liczenia bocianów w ramach VI Międzynarodowego Cenzusu Gniazd Bocianich na terenie województwa mazowieckiego. Dzięki szerokiemu zaangażowaniu różnego rodzaju instytucji, szkół, wolontariuszy itp. udało się policzyć bociany na terenie całego województwa obejmującego swoją powierzchnią 35 598 km2, co stanowi ok. 11,38% powierzchni kraju.


Koordynator projektu:
Ireneusz Kaługa, e-mail: irek@bocian.org.pl